---
title: "Lesinhoud les 2"
canonical: "https://wiki.groenkennisnet.nl/space/voedseltransitie/21463087/Lesinhoud%20les%202"
format: markdown
---
**Deze les bestaat uit de volgende hoofdstukken:**
- **Duurzaamheid van het voedselsysteem**
- **Wat is duurzaamheid?**
- **Gevolgen van de huidige voedselproductie en -consumptie**
- **Duurzaamheid van het huidige Nederlandse voedselsysteem**
- **Verduurzaming van het voedselsysteem**
# **Duurzaamheid van het voedselsysteem**
**Tijdens de opdracht 1.4 is door de studenten thuis onderzocht hoe duurzaam en gezond verschillende producten zijn. Maar wat is duurzaamheid precies? En hoe duurzaam is het huidige voedselsysteem?**
# **Wat is duurzaamheid?**
**De eerste omschrijving van het begrip duurzaamheid is opgesteld door de VN-commissie Brundlandt in 1987. Daarin wordt gesproken over het voorzien van huidige en toekomstige generaties wereldwijd en over een evenwicht tussen sociale, ecologische en economische belangen (people, planet en profit). Uitgaande van die omschrijving, kan gezegd worden dat duurzame voeding geproduceerd en geconsumeerd wordt in een voedselsysteem dat de huidige generaties van voedsel voorziet, zonder de sociale, ecologische en economische fundamenten voor het voeden van toekomstige generaties in gevaar te brengen. Met andere woorden: bij de productie en consumptie van duurzame voeding wordt rekening gehouden met de gevolgen voor people, planet en profit (de 3 P’s), nu en in de toekomst.**
Opdracht 2.1 – Duurzaamheid en duurzame voeding: Bespreek eerst opdracht 1.4, die de studenten thuis hebben gemaakt. Is het iedereen gelukt om met de app Questionmark producten te scannen? Wat vonden ze van de opdracht? Wat hebben ze ervan geleerd? Laat de leerlingen vervolgens met opdracht 2.1 aan de slag gaan.
*Materialen:*
- [Werkblad 2.1](https://edepot.wur.nl/509176)
*Toelichting:*
De leerlingen gaan nadenken over het begrip duurzaamheid aan de hand van de onderstaande vragen:
- Op basis van het Brundlandt rapport wordt duurzaamheid omschreven met de termen people, planet en profit. Bij Questionmark worden de termen milieu, dierenwelzijn en mensenrechten gebruikt om duurzaamheid mee aan te duiden. Op internet zijn nog wel meer omschrijvingen van duurzaamheid te vinden, allemaal net weer anders. Wat is duurzaamheid volgens jou? Maak in je antwoord duidelijk welke aspecten jij belangrijk vindt.
- Je hebt nagedacht over duurzaamheid, nu ga je dit toespitsen op voeding. Wat is volgens jou duurzame voeding? Maak in je antwoord duidelijk welke aspecten jij belangrijk vindt.
- Hoe denken je klasgenoten over duurzaamheid en duurzame voeding? Ga hierover met elkaar in gesprek. In hoeverre zijn jullie het met elkaar (on)eens?
# **Gevolgen van de huidige voedselproductie en -consumptie**
**In de vorige les is genoemd dat een voedselsysteem niet alleen de productie en consumptie van voedsel omvat, maar ook de gevolgen of de impact daarvan. De manier van produceren of consumeren heeft namelijk invloed op aspecten als voedselveiligheid, voedselzekerheid, gezondheid, dierenwelzijn, het milieu en de economie.**
Opdracht 2.2 – De 3 P’s en het huidige voedselsysteem: De leerlingen denken na over de gevolgen van het huidige voedselsysteem. Ze zullen ontdekken dat alle gevolgen te maken hebben met duurzaamheid.
*Materialen:*
- Bord en stiften
*Voorbereiding:*
Teken op het bord de onderstaande cirkels:
*Toelichting:*
Laat de studenten met deze opdracht nadenken over de gevolgen van het huidige voedselsysteem. Ze zullen ontdekken dat het allemaal te maken heeft met duurzaamheid.
- De manier van produceren of consumeren heeft invloed op aspecten als voedselveiligheid, voedselzekerheid, gezondheid, dierenwelzijn, het milieu en de economie. Waar kun je aan denken bij deze zes termen? Schrijf bij elke term alles op wat daarmee te maken heeft.
- Met welke van de 3 P’s (people, planet, profit) hebben bovengenoemde zes termen te maken?
- Hoe duurzaam is het Nederlandse voedselsysteem? Ga daarover in discussie met de klas.
## **Voedselveiligheid**
**Denk bij voedselveiligheid aan stoffen die niet in het eten zouden mogen zitten, maar er soms wel in voorkomen, zoals zware metalen, antibiotica, ziekmakende bacteriën of parasieten, stukken plastic of glas, of haren. Ook kun je hierbij denken aan toepassingen in de landbouw en voedingsindustrie die wel toegestaan zijn, maar waarover de meningen verschillen. Bijvoorbeeld genetische modificatie, het gebruik van bestrijdingsmiddelen of het toevoegen van conserveringsmiddelen en smaakversterkers. In Nederland worden strenge regels gehanteerd op het gebied van voedselveiligheid, dus over het algemeen zijn Nederlandse producten veilig.**
## **Voedselzekerheid**
**Met voedselzekerheid wordt bedoeld dat er voor iedereen voldoende voedsel is. Dat betekent geen honger en een eerlijke verdeling van voedsel over de wereldbevolking. Op dit moment wordt er wereldwijd voldoende voedsel geproduceerd om iedereen te kunnen voeden, toch heeft nog niet iedereen de zekerheid dat er elke dag genoeg gezonde voeding is. Tegelijkertijd wordt er veel voedsel weggegooid door mensen die ruim voldoende te eten hebben.**
## **Gezondheid**
**Gezondheid is niet alleen de afwezigheid van ziekten of het goed kunnen omgaan met beperkingen. Het is veel breder en heeft te maken met:**
- **Lichaamsfuncties: je gezond en fit voelen;**
- **Mentaal welbevinden: je vrolijk voelen;**
- **Zingeving: vertrouwen hebben in je toekomst;**
- **Kwaliteit van leven: genieten van je leven;**
- **Meedoen: contact hebben met andere mensen;**
- **Dagelijks leven: goed voor jezelf kunnen zorgen.**
**Gezonde voeding bevat de voedingsstoffen die nodig zijn om goed te kunnen functioneren, zowel lichamelijk als mentaal. Door te kiezen voor goede bronnen van koolhydraten, eiwitten, vetten, vitamines, mineralen en vezels, draag je bij aan je gezondheid. De Schijf van Vijf is een goed hulpmiddel bij het maken van gezonde voedingskeuzes.**
## **Dierenwelzijn**
**Mensen hebben verschillende meningen over een goede omgang met dieren en verschillende opvattingen over dierenwelzijn. Er is afgesproken dat er in Europa over goed dierenwelzijn gesproken mag worden, als de dieren:**
- **niet onnodig lang dorst of honger hebben;**
- **het niet te koud of te warm hebben en comfortabel kunnen rusten;**
- **voldoende ruimte hebben om vrij te bewegen;**
- **geen schadelijk, maar normaal gedrag vertonen, zoals spelen en foerageren;**
- **op een positieve en zorgvuldige manier behandeld worden;**
- **geen verwondingen, ziekten of pijn oplopen door menselijk toedoen.**
## **Milieu**
**Milieu betekent leefomgeving. Daarmee worden alle grondstoffen, planten, dieren en mensen in een gebied of op aarde bedoeld en hun onderlinge relaties die leven mogelijk maken. Denk aan beschikbaarheid van drinkwater, behoud van natuur en biodiversiteit, veerkracht van ecosystemen, verbruik van fossiele brandstoffen, uitstoot van broeikasgassen, kwaliteit van bodem en bodemleven, klimaatverandering en plastic afval. Elke producent verbruikt grondstoffen. In het schema zie je wat producenten kunnen doen om hun impact op het milieu te verbeteren.**
*Afbeelding 1 Mogelijke speerpunten van een duurzaam businessmodel*
## **Economie**
**Denk hierbij aan goede arbeidsomstandigheden, goede inkomens en eerlijke winstverdeling voor iedereen die bij de voedselproductie betrokken is. Een interessant model voor een duurzame economie is de donut-economie. Een donut bestaat uit twee ringen: een binnenste en een buitenste ring met daartussen de donut zelf. De binnenste ring is het sociale minimum. Wanneer je over die ring gaat, kom je in het gat van de donut waar armoede en tekort is. De buitenste ring is de ecologische begrenzing. Ga je die ring over, dan kom je buiten de donut waar overschot en uitputting van de wereld is. Als bedrijf moet je tussen de twee ringen, dus in het eetbare deel van de donut, blijven. Bij een duurzaam bedrijf hoort ook een duurzaam businessmodel. In afbeelding 1 worden mogelijke speerpunten van een duurzaam businessmodel weergegeven. Voor meer informatie over de donut-economie kun je ****[hier](https://www.duurzaammbo.nl/kennisbank/nieuwe-economieen/de-donut-economie)**** kijken.**
# **Duurzaamheid van het huidige Nederlandse voedselsysteem**
**Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) verzamelde in 2013 gegevens over het Nederlandse voedselsysteem. In het rapport ‘De macht van het menu’ zijn de resultaten beschreven. Het PBL concludeert daarin dat het Nederlandse voedselsysteem niet duurzaam en niet gezond is. Enkele bevindingen uit dit rapport:**
- **De wereldwijde voedselvoorziening is verantwoordelijk voor zo’n 25% van de uitstoot van broeikasgassen.**
- **Ruim 60% van het mondiale verlies aan biodiversiteit is toe te schrijven aan de voedselproductie, vanwege de vervanging van natuur door landbouwgrond.**
- **Nederlanders verspillen veel voedsel en grondstoffen. Hun westerse voedingspatroon bevat te veel verzadigd vet en te weinig groente en fruit.**
- **Als Nederlanders de helft minder vlees en zuivel zouden consumeren, neemt het landgebruik voor de Nederlandse voedselconsumptie met een kwart af. Dit draagt ook bij aan een gezonder voedingspatroon.**
- **In 2050 zal er vanwege de groeiende wereldbevolking 50 tot 70% meer voedsel geproduceerd moeten worden, zonder dat dit ten koste gaat van de natuur en het klimaat.**
**Ook Babette Porcelijn, schrijfster van het boek ‘De verborgen impact: Alles voor een eco-positief leven’ (2017), heeft uitgezocht wat de invloed van o.a. de voedselproductie is op de aarde. Zij beschrijft in haar boek het volgende:**
- **Er is energie nodig om voedsel te maken en te vervoeren, het gaat om 15% van al het energiegebruik wereldwijd.**
- **Boeren hebben te maken met erosie en verzilting van vruchtbare grond. Hoeveel dat is, hangt af van hun landbouwmethode.**
- **Het voor de landbouw meest geschikte land is bijna allemaal al in gebruik genomen, maar de vraag naar landbouwgrond neemt toe. In bepaalde delen van de wereld worden bossen gekapt voor nieuwe landbouwgrond.**
- **Zoetwater is noodzakelijk voor de productie van voedsel. Het grootste deel van het zoetwatergebruik in de wereld is voor de veeteelt en de landbouw. Ondertussen lopen in grote delen van de wereld de watervoorraden terug.**
- **Kunstmest en pesticiden zijn nodig om te voorzien in de wereldwijde behoefte aan voedsel, maar zijn ook vervuilend.**
- **Monoculturen (één gewas in een gebied) zijn niet goed voor de biodiversiteit.**
- **Door klimaatverandering hebben boeren steeds vaker te maken met mislukte oogsten.**
- **Onderweg naar je bord (en van je bord) gaat er ook nog eens veel voedsel verloren.**
**De ecologische voetafdruk wordt gebruikt om aan te geven hoeveel land er nodig is om in de levensbehoeften van mensen te voorzien. Het laat zien hoe groot het stukje aarde is dat iemand voor zijn leefstijl nodig heeft. In 2007 was de gemiddelde voetafdruk van Nederlanders 6,2 hectare, terwijl iedereen bij een eerlijke verdeling van de beschikbare grond niet meer dan 1,8 hectare zou moeten gebruiken. Het Voedingscentrum heeft de ecologische voetafdruk vertaald naar de voedselafdruk, ofwel hoeveel grond er nodig is voor de productie van je eten en drinken. Een verantwoorde voedselafdruk is niet groter dan 0,9 hectare. Als er in 2050 voor ruim twee keer zo veel mensen voedsel geproduceerd moet worden, is het noodzakelijk om de ecologische voetafdruk en de voedselafdruk te verkleinen, want de draagkracht van de aarde is beperkt.**
Opdracht 2.3 – Bereken jouw impact op de aarde
Leerlingen rekenen uit wat hun eigen impact op de aarde is.
*Materialen:*
- [Werkblad 2.3](http://opdracht%202.xn--3%20%20bereken%20jouw%20impact%20op%20de%20aarde-ll73a/)
*Toelichting:*
Aan de hand van de tool van Babette Porcelijn gaan de leerlingen hun eigen ‘verborgen impact’ uitrekenen. Ook zoeken ze uit wat ze kunnen doen om de hoeveelheid grond die voor hen nodig is te verkleinen.
# **Verduurzaming van het voedselsysteem**
**Om in 2050 nog steeds voor iedereen voldoende voedsel te kunnen produceren, is het noodzakelijk om duurzamer te produceren en consumeren. Het Voedingscentrum heeft 7 stappen opgesteld om duurzamer te consumeren:**
- **Verspil zo min mogelijk voedsel;**
- **Eet minder rood en bewerkt vlees;**
- **Neem niet meer zuivel en kaas dan je nodig hebt;**
- **Eet niet meer dan je nodig hebt en vermijd snacks en snoep;**
- **Drink zo min mogelijk suikerhoudende dranken en alcohol;**
- **Ga voor volkoren graanproducten, groente en fruit;**
- **Let bij groente en fruit op herkomst en seizoen.**
**Het is belangrijk dat naast de consumenten ook de producenten voor duurzaamheid gaan. Om dit te realiseren moet een verandering van het hele voedselsysteem plaatsvinden. De overgang naar duurzame voedselproductie wordt ook wel voedseltransitie genoemd. Duurzame voedselproductie kan bereikt worden door:**
- **Te kiezen voor lokale productie en afzet van voedsel. Zo worden lange transporten met het vliegtuig en/of de vrachtwagen vermeden en is er minder uitstoot van broeikasgassen.**
- **De voedselketen te verkorten. Zo bereikt het voedsel sneller de consument en is er minder verspilling in de keten. Ook is de afstand tussen producent en consument nóg korter.**
- **Reststromen te benutten. Een boer of verwerker krijgt altijd te maken met (delen van) producten die niet of niet meer geschikt zijn voor menselijke consumptie, ofwel reststromen. Deze kunnen als afval weggegooid worden, maar ze kunnen ook gebruikt worden voor een ander, waardevoller doel.**
- **Minder vlees en meer duurzame eiwitbronnen te produceren. Dit wordt ook wel eiwittransitie genoemd. Want juist de vleesproductie is milieubelastend. Eiwittransitie maakt het mogelijk om meer mensen te voeden zonder het milieu te belasten.**
**In het Honingraatmodel van de WUR staan verschillende oplossingsrichtingen voor het verduurzamen van het voedselsysteem. Je vindt het model ****[hier](https://edepot.wur.nl/393941)**** en in de toolkit.**
**In les 3 t/m 6 van het lesmateriaal zullen al deze mogelijkheden om het voedselsysteem te verduurzamen verder behandeld worden.**
** **