---
title: "Bijlage 2\tBoerenleven en de effecten op het grondbewerkingssysteem"
canonical: "https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923205676/Bijlage%202%09Boerenleven%20en%20de%20effecten%20op%20het%20grondbewerkingssysteem"
format: markdown
---
### Boerenleven en de effecten op het grondbewerkingssysteem
Bij het creëren van een [Grondbewerkingssysteem](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/922746903/6.+Grondbewerking+systeem) komen veel verschillende elementen kijken. Sommige elementen zijn landbouwkundig zoals de grondsoort of de gewasrotatie. Andere zijn heel divers zoals beschikbare arbeid en wet- en regelgeving. De niet-landbouwkundige elementen zijn ook zeer belangrijk en moeten besproken worden. In deze bijlage worden de volgende onderwerpen besproken:
- Klimaatverandering;
- Wet- en regelgeving;
- Hoofdproductie en hoofdbaan;
- Werkpieken;
- Flexibiliteit en acute beschikbaarheid;
- Gezin en (ruimere) familie;
- Gemeenschap;
- Samenleving;
- Netwerken en keten;
- Persoonlijke keuzen en werkplezier.
### Klimaatverandering
Met een veranderend klimaat is het voor een agrariër steeds uitdagender om de juiste momenten te vinden om werkzaamheden op het land uit te voeren. Het KNMI voorspelt voor Nederland de grootste temperatuuropwarming in de zomer, maar ook minder ijsdagen in de winter. Dit betekent dat structuurverbetering door vorst minder vaak voor zal komen en het aantal werkbare dagen in de winter door een bevroren ondergrond beperkt zal zijn. Hier komt bovenop dat door de verbetering van de luchtkwaliteit minder aerosolen in de atmosfeer zullen zijn, waardoor minder zonnestralen weerkaatst worden en nog meer warmte opgeslagen zal worden in de atmosfeer. Ook de neerslagpatronen zullen als gevolg van klimaatverandering veranderen. In een warmer klimaat zal het in de winter vaker regenen waardoor deze natter worden. Doordat warme lucht meer vocht kan bevatten, zal het in zomerperiodes juist minder regenen. Maar als het in de zomer regent, zal de intensiteit hiervan ook hoger zijn (KNMI, 2023).
Met het steeds evidenter worden van de gevolgen van klimaatverandering, ondervinden agrariërs de gevolgen hiervan. Gewassen ondervinden steeds meer droogtestress in de zomer en het aantal geschikte dagen om aardappelen of bieten te rooien is beperkt. Ook de grondbewerking is een uitdaging. Waar voorheen ieder jaar hetzelfde [Grondbewerkingsaanpakken](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923074565/4.+Grondbewerking+regimes) herhaald kon worden, zijn de omstandigheden onvoorspelbaarder en zullen deze mogelijk verder veranderen. Boeren zullen adaptiever moeten zijn met het inzetten van hun grondbewerking en hierbij inspelen op wat de situatie vraagt. De mogelijkheid tot het jaarlijks [Ploegen](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923303974/7.2+Ploegen) is geen garantie meer. In plaats daarvan zal vaker een grondbewerking met bijvoorbeeld een [Spitmachine](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923140129/8.3+Spitmachine) ingezet moeten worden.
Dit vergt meer vakmanschap van een agrariër. Boeren zullen nog beter moeten weten wat de draagkracht van de bodem op hun percelen is en welke middelen zij tot hun beschikking hebben om op het juiste moment de juiste bodembewerking uit te voeren. Hierbij hoort een uitgebreid machinepark, een goede afstemming met collegaboeren of de inhuur van loonwerkers om de werkzaamheden uit te voeren.
### Wet- en regelgeving
Wet- en regelgeving hebben ook een effect op de keuze van grondbewerking. Dit kan bijvoorbeeld gaan over herbicidetoelating, datum-verplichtingen/kalenderlandbouw of erosie maatregelen. Zo zorgt het vervangen van herbiciden door te schoffelen voor een toename van de [Grondbewerkingsintensiteit](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923664385/5.+Grondbewerking+intensiteit).
Er bestaan twee grote soorten wet- en regelgeving. Het eerste gaat over middelen. Het principe is om een middel, techniek of maatregel te verplichten of te verbieden. Zoals extra punten voor een specifieke grondbewerkingsaanpak.
Het tweede is wet- en regelgeving die zich richt op een specifiek resultaat. Dit wordt ook wel doelsturing genoemd. Het principe is om voor relevante indicatoren een bepaald resultaat te eisen. Bijvoorbeeld, extra punten voor een drempelwaarde voor bodembedekking gedurende het hele jaar.
Het tweede soort laat meer ruimte voor innovatie en landbouwkundige beslissingen bij de teler. Daardoor zijn er meer mogelijkheden om de bodemvoorbereiding en grondbewerking te optimaliseren.
### Hoofdproductie en hoofdbaan
Iedere boerderij is verschillend. Akkerbouw en akkerbouwmatige gewassen zijn lang niet altijd de hoofdproductie of de hoofdbaan op een bedrijf. Dat is bijvoorbeeld het geval voor melkveehouders. Melk is de hoofdproductie en akkerbouwmatige gewassen zoals snijmais zijn ter diensten van de melkproductie en mogen maar beperkte aandacht en tijd kosten. Voor andere boerderijen kan grondverzet, boerderijwinkels, gezinsleven, vrijwilligerswerk of een baan buiten de deur de hoofdactiviteiten zijn. Dit heeft allemaal invloed op de organisatie van de boerderij en het [Grondbewerkingssysteem](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/922746903/6.+Grondbewerking+systeem). De keuzes worden vaak gemaakt aan de hand van de beschikbaarheid van aandacht en tijd. Wanneer aandacht het knelpunt is, is het vaak makkelijker om een bekende aanpak toe te passen zoals de [Kerende aanpak](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/922255650/4.1+Kerend+regime). Maar wanneer tijd het knelpunt is kan er soms gekozen worden voor een aanpak die minder trekker uren vraagt zoals de [Vastegrond aanpak](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923631640/4.3+Vaste+grond+regime).
### Werkpieken
Akkerbouw is een activiteit met werkpieken, waarbij in weinig tijd veel werk verzet moet worden. Een voorbeeld hiervan is de tweede helft van de zomer wanneer de oogst (van granen), gewasverzorging (van rooigewassen) en het zaaien van de groenbemester tegelijkertijd moeten gebeuren. Beslissingen in grondbewerking kunnen de werkpieken verminderen of juist vergroten. Bijvoorbeeld de keuzes in grondbewerking voor de groenbemester kan substantieel invloed hebben op de drukte tijdens de zomer. Een diepe grondbewerking uitvoeren zal veel tijd kosten terwijl het [vastegrondzaaien in stoppelland](https://edepot.wur.nl/651888) tijd kan besparen.
### Flexibiliteit en acute beschikbaarheid
Verschillende grondbewerkingssystemen vergen verschillende niveaus van flexibiliteit. Een minder intensief grondbewerkingssysteem vereist het handelen op de momenten dat dit vereist is. Omstandigheden zijn maar kort geschikt voor een bepaalde bewerking, waardoor een agrariër snel paraat moet staan. Dit geldt niet alleen bij de hoofdgrondbewerking, maar bijvoorbeeld ook bij de mechanische onkruidbestrijding. Indien een teler niet op tijd reageert op de onkruiddruk, kunnen de planten te ver ontwikkeld zijn om mechanisch bestreden te worden.
### Gezin en (ruimere) familie
Naast de praktische overwegingen spelen ook sociale overwegingen een rol in de keuze voor een grondbewerking. Agrarische bedrijven gaan vaak over van ouder tot kind, waarbij een visie op de bedrijfsvoering wordt gedeeld en wat een verwachtingspatroon creëert. Als bedrijfsopvolger is het vaak gemakkelijker om de bedrijfsvoering van de ouders over te nemen; hiervoor zijn de machines al aanwezig en is ervaring mee opgedaan. Een verandering van de grondbewerkingsaanpak zorgt dan niet alleen voor een verassing binnen het gezin, maar ook binnen de (ruimere) familie.
### Gemeenschap
De invloed van de gemeenschap op de grondbewerkingsplannen van een boerderij kan aanzienlijk zijn (Figuur 73). Het enthousiasme of, soms, de kille houding van de gemeenschap ten opzichte van een bepaalde grondbewerking kan de keuzes die gemaakt worden beïnvloeden en uiteindelijk de bedrijfsvoering bepalen. De term "ploegschaamte" illustreert hoe woorden binnen een gemeenschap bepaalde gevoelens kunnen oproepen. Het bespreken van negatieve gevoelens kan effectief zijn om ze te verwerken.
Innovaties in grondbewerking kunnen zowel positieve als negatieve reacties oproepen. In de jaren 1970 en 1980 begonnen de eerste Noord-Amerikaanse akkerbouwers met vastegrondzaaien. Buren waren vaak verrast en verbaasd. Veel boeren in de omgeving speculeerden dat de teler snel failliet zou gaan en dat zijn land binnenkort te koop zou zijn. Achteraf bleek dit niet het geval te zijn (Lessiter, 2018) [1].
### Samenleving
De samenleving heeft een aanzienlijke invloed op boerderijen en grondbewerking, met zowel korte- als langetermijneffecten. Maatschappelijke druk kan positieve en negatieve consequenties hebben. Een voorbeeld hiervan is de druk op het gebruik van glyfosaat om vanggewassen te doden voorafgaand aan de teelt van maïs. Er wordt veel gesproken en geschreven over de zogenaamde gele velden.
De druk op het gebruik van herbiciden heeft directe invloed op grondbewerking. Op korte termijn voeren boeren vaak extra grondbewerkingen uit als oplossing, wat leidt tot een toename van de [Grondbewerkingsintensiteit](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923664385/5.+Grondbewerking+intensiteit) en negatieve neveneffecten. Op lange termijn verliezen boeren interesse in innovatieve grondbewerkingssystemen die herbiciden nodig hebben maar het bodemleven sparen, zoals *strip tillage* of de vastegrond aanpak.
Referenda kunnen verrassende resultaten opleveren. In Zwitserland was er in 2021 een referendum over gewasbeschermingsmiddelen. Meer dan 60% van de stemmers wilde de huidige regelgeving handhaven (Federal Chancellery of Switzerland, 2021) [2]. Dit was een opluchting voor de meeste Zwitserse boeren en een teken van vertrouwen van de burgers in de telers en de instituten die werken aan veilig gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Deze uitkomst stelt telers in staat om verder te werken aan het optimaliseren van grondbewerking, met de zekerheid dat ze een toegelaten herbicide kunnen gebruiken wanneer nodig.
Er is ook een directe connectie tussen grondbewerking en de samenleving. Grondbewerking kan stof en lawaai veroorzaken, zoals het geluid van een tractor die heen en weer rijdt. Dit kan hinderlijk zijn voor omwonende burgers. Er zijn verschillende manieren om met deze lokale problemen om te gaan. Bespreekbaarheid helpt vaak om te voorkomen dat een klein probleem uit de hand loopt. Daarom kiezen sommige telers ervoor om hun contactgegevens te delen met de omwonenden.
### Netwerken en keten
Om verandering te weeg te brengen in het teeltsysteem en onder andere in de grondbewerking kan het helpen om aangesloten te zijn bij een netwerk en/of keten die de verandering ondersteunen en/of oplossing aanbieden. Duurzaam bodembeheer is een onderwerp dat zowel door de private als publieke sector ondersteund kan worden.
Financieel gezien zijn er voor de private sector weinig stimulansen om de [Grondbewerkingsintensiteit](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923664385/5.+Grondbewerking+intensiteit) te beperken. Daarentegen zijn wel financiële prikkels die (direct of indirect) baat hebben bij een meer intensief grondbewerkingssystemen. Zo vragen bijvoorbeeld hoog salderende gewassen vaak om een meer intensieve grondbewerking dan laag salderende gewassen.
De steun van publieke overheden voor duurzame bodem beheer kan heel veel variëren per gebied en/of land. Het gaat van projectmatig werken tot opzet van een loonwerker bedrijf die geavanceerde grondbewerking aanbiedt. Het eerste niveau is het projectmatig werken waar specifieke acties worden uitgevoerd voor beperkte tijden door private organisatie die een voorstel hebben ingediend bij de publieke overheden. Dit is het huidige model in Nederland en het heeft ze voordelen en ze nadelen. Het grootste voordeel is dat er is een constante vernieuwing van mensen en onderwerpen. Het grootste nadeel is dat er zeer beperkt ruimte is voor lange durende projecten terwijl alle effecten van een verandering in [Grondbewerkingssysteem](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/922746903/6.+Grondbewerking+systeem) past zichtbaar zijn na meerdere jaren. De tweede niveau is het publieke voorlichting waar publieke agenten een bepaalde vrijheid en continuïteit hebben in hun werk met telers. Daarna komt een niveau waar de overheid machines aan de boeren biedt om innovatieve grondbewerking toe te passen. Deze constructie komt regelmatig voor in de VS. Bijvoorbeeld de [New Castle Conservation District heeft meerdere vastegrondzaaimachine te huur](https://www.newcastlecd.org/planter-rentals). Het hoogste niveau is een publieke loonwerker bedrijf die geavanceerde grondbewerking aanbiedt. Spokane Conservation District heeft deze stap gezet (Meyer, 2024) [3]. Van 2011 tot met 2018 hebben ze een loonbedrijf tak gehad die uitsluitend diensten en kennis aanbieden voor het toepassen van de [Vastegrond aanpak](https://wiki.groenkennisnet.nl/space/HGB/923631640/4.3+Vaste+grond+regime). Daarmee hebben ze kennis en oplossingen direct aan de telers gebracht. In 2018 warren de doelen bereikt en zijn beide trekker en zaaimachine verkocht aan een loonwerker in de regio.
Ook de steun van de afzetketens is van belang bij de keuze voor een duurzaam bodembeheer. Er zijn verschillende initiatieven in zowel binnen- als buitenland die dit stimuleren. Een van de oudste keurmerken is het Zwitserse Extenso van IP Suisse. IP Suisse is een boerenorganisatie dat een keurmerk heeft opgezet waar telers een meerprijs krijgen voor hun producten mits ze geen insecticide en fungicide gebruiken ([IP](https://www.ipsuisse.ch/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://www.ipsuisse.ch/wp-content/uploads/IPS_Jahresbericht_2022_FR-WEB-DEF.pdf&attachment_id=46451&dButton=true&pButton=true&oButton=false&sButton=true&pagemode=none&_wpnonce=9e34c05101) Suisse, 2023a) [4,5]. Telers kunnen echter wel herbicide en kunstmest blijven gebruiken, aangezien deze nodig zijn om de grondbewerkingsintensiteit af te bouwen en tegelijkertijd een hoog niveau van productiviteit te behouden. In Extenso is een groot succes en circa 60% van het graanarealen 70% van de eiwitgewassen in Zwitserland worden onder dit keurmerk geteeld (IP-Suisse, 2023b) [6,7].
Stichtingen en evenementen kunnen ook een rol spelen in de grondbewerking. Op beleidsniveau zijn sommige stichtingen actief om de belangen van telers die inzetten op een nieuwe grondbewerkingsaanpak en/of het reduceren van de grondbewerkingsintensiteit te behartigen. Voorbeelden zijn [Swiss no-till](https://no-till.ch/fr/), die gespecialiseerd is in vastegrond akkerbouw, of de Deense [FRDK (Foreningen for Reduceret jordbeardejdning)](https://frdk.dk/), dat boeren vertegenwoordigt die NKG toepassen.
### Persoonlijke keuzen en werkplezier
Tot slot moet de grondbewerking aansluiten op het werkgeluk van een ondernemer. Voor veel boeren is grondbewerking een passie dat met plezier wordt uitgevoerd. Waar de ene boer dit geluk haalt uit het werken met grote machines, haalt een andere boer meer geluk uit de werking van natuurlijke processen. Iedere agrariër moet hierbij zelf beslissen welke werkvorm voor hem het beste past.
Bron:
[1] Lessiter, F. (2018). From Maverick to Mainstream, A History of No-Till Farming, Lessister Media, Brookfield, Wisconsin, 416pp.
[2] Federal Chancellery of Switzerland, (2021). Votation no 642, Résultats dans les cantons. Geraadpleegd op 7 februari 2024, van [https://www.bk.admin.ch/ch/f/pore/va/20210613/can642.html](https://www.bk.admin.ch/ch/f/pore/va/20210613/can642.html)
[3] Meyer, T. (2024). Persoonlijke communicatie.
[4] IP-SUISSE. (2022). Rapport annuel 2021/22. IP-SUISSE. [https://www.ipsuisse.ch/wp-content/uploads/IPS_Jahresbericht_2022_FR-WEB-DEF.pdf](https://www.ipsuisse.ch/wp-content/uploads/IPS_Jahresbericht_2022_FR-WEB-DEF.pdf)
[5] Schweizer Brot, (2018). Extensive Getreideproduktion dank weniger Chemie. Geraadpleegd op 7 februari 2024, van [https://schweizerbrot.ch/blog/extenso-de/](https://schweizerbrot.ch/blog/extenso-de/)
[6] Schweizer Bauerband, (z.d.). Pflanzenbau. Geraadpleegd op 7 februari 2024, van [https://www.sbv-usp.ch/de/schlagworte/ackerbau](https://www.sbv-usp.ch/de/schlagworte/ackerbau)
[7] Erdin, D. (2019). Karriere, Abstieg, Revival und Exoten der Schweizer Pflanzenbau aus der Sicht des Statistikers. Agristat. Geraadpleegd op 7 februari 2024, van [https://www.sbv-usp.ch/fileadmin/sbvuspch/05_Themen/Pflanzenbau/Pflanzenbau_aus_Sicht_der_Statistik.pdf](https://www.sbv-usp.ch/fileadmin/sbvuspch/05_Themen/Pflanzenbau/Pflanzenbau_aus_Sicht_der_Statistik.pdf)
[8] Stokkermans, T. (2019), beeldbank zip drill 2019.
