--- title: "2. De basis: bodem" canonical: "https://wiki.groenkennisnet.nl/space/BB/11862130/2.%20De%20basis%3A%20bodem" format: markdown --- De bodem is letterlijk en figuurlijk de basis van ieder biologisch bedrijf. De productiviteit van het bedrijf is in hoge mate afhankelijk van een vruchtbare levende bodem met een goede structuur. Het aloude principe van biologische landbouw is: niet de plant voeden maar de bodem. Teeltmaatregelen dienen dus niet om het gewas te voeden en te verzorgen (voldoende voeding -N, P, K, andere elementen-, vocht en andere groeifactoren), maar om een goede bodem op te bouwen en te behouden: die voorziet het gewas van voldoende voeding en biedt optimale groeivoorwaarden. Belangrijk om in te zien: - De bodem is een belangrijke component van het 'beheerst ecosysteem' waaruit een biologisch bedrijf in de kern bestaat (zie [paragraaf 1.2](https://wiki-groenkennisnet.atlassian.net/wiki/spaces/BB/pages/11862179), ecologisch principe). De bodem voedt niet alleen het gewas maar wordt zelf ook door dat gewas gevoed, in de vorm van  gewasresten, compost, groenbemesters, mest (dus door dieren omgezet gewas) en evt. aangevoerd organisch materiaal (stro, mulch-materiaal enz.). Eenzijdigheden en gebreken in de bodem vertalen zich naar het gewas en naar wat daarvan weer aan de bodem wordt teruggegeven. Dat kan ingrepen noodzakelijk maken: niet primair door de plant extra te voeden maar door de kringloop van bodem en gewas aan te vullen. - De bodem is zelf een complex ecosysteem, een samenhangend netwerk van ontelbaar vele (micro-)organismen die samen het 'bodemvoedselweb' vormen. Een aanzienlijk deel van de bodem is feitelijk levende materie. De plant, het gewas, wordt gevoed door dit bodemvoedselweb. De 'interface' tussen bodem en plant is onderdeel van dit bodemvoedselweb. Die bestaat vooral uit schimmels die de plant op en in de wortels aantrekt, de Mycorrhiza - schimmels. - Teeltmaatregelen kunnen dit bodemvoedselweb optimaliseren maar ook verstoren. Biologische landbouw zet in op optimaliseren, gericht op de productiviteit van het specifieke gewas op het bedrijf. De gangbare landbouw heeft lang alleen oog gehad voor de afzonderlijke voedingsstoffen (N, P, K enz.), met als gevolg achteruitgang (degradatie) van de bodem en de noodzaak van steeds hogere kunstmestgiften. Ook bestrijdingsmiddelen kunnen een flinke verstoring van het bodemvoedselweb veroorzaken. Inmiddels wordt breed ingezien dat die weg uiteindelijk dood loopt en neemt de aandacht voor de bodem ook in de gangbare landbouw toe. Voor de biologische landbouw is zorg voor de bodem een bestaansvoorwaarde. - De physische eigenschappen van de bodem, dus bodemstructuur en bewerkbaarheid, werken in de biologische landbouw hetzelfde uit als in de gangbare. Ook de structuur is echter in hoge mate afhankelijk van de levende component van de bodem, dus van het bodemvoedselweb. De biologische landbouw werkt met en door die levende component. De biologische landbouw loopt voorop in structuursparende teeltmaatregelen (vaste rijpaden, geen of minder diep kerende grondbewerking, groen en bedekt houden van de bodem e.d.) die werken doordat ze de condities voor het bodemvoedselweb optimaliseren. > ℹ️ In dit hoofdstuk kijken we hoe de bodem werkt op en voor een biologisch bedrijf. Eerst kijken we hoe dat bodemvoedselweb nu precies in elkaar zit en hoe het werkt om een (biologisch) bedrijf productief te houden ([2.1](#)). Daarna komen de essentiële voedingsstoffen aan de orde, en het omgaan met evt. gebreken daarvan ([2.2](#)). Wat dat praktisch betekent voor bodembewerking, bemesting en teeltmaatregelen komt aan de orde in paragraaf 2.3. > ℹ️ ### **Verdieping bodembeheer en beoordeling van de bodem** > ℹ️ > ℹ️ Deze PDF [Bodem](https://edepot.wur.nl/651882) vat heel veel samen wat er in dit hoofdstuk wordt behandeld. Alle principes van biologisch/natuurinclusief/regenererend bodembeheer, bodembewerking en bodemgebruik komen aan de orde, met veel beeldmateriaal. De PDF kan als verdiepend lesmateriaal worden gebruikt naast de wiki. > ℹ️ > ℹ️ Heel veel informatie over de bodem en over (goed) bodembeheer vind je gebundeld in dit [dossier Duurzaam bodembeheer op Groen Kennisnet](https://groenkennisnet.nl/dossier/duurzaam-bodembeheer-dossier?utm_source=webpower&utm_medium=email&utm_content=Nieuw+dossier+bundelt+kennis+over+duurzaam+bodembeheer&utm_campaign=Groen+Kennisnet+nieuwsbrief+editie+450) (N.B. niet specifiek biologisch). Je vindt ook veel op [goed bodembeheer](https://www.goedbodembeheer.nl/) (meer specifiek biologisch). > ℹ️ > ℹ️ **Regeneratieve landbouw** is een beweging van boeren die werk maken van herstel van bodemkwaliteit en bodemvruchtbaarheid: ‘bouwen aan een landbouwsysteem dat bodem, plant en mens herstelt en tegelijk economisch rendabel blijft’. Niet bij voorbaat helemaal biologisch (dan kijk je naar alle onderdelen van het bedrijfssysteem), maar wel een werkwijze die heel goed past in de opbouw van een biologisch teeltsysteem. Boeren die daar echt mee aan de slag willen kunnen zich aansluiten bij de [https://www.regeneratieve-alliantie.nl/](https://www.regeneratieve-alliantie.nl/). Dat geeft onder meer toegang tot heel vee;l informatie en een platform voor de uitwisseling van kennis en ervaring. > ℹ️ > ℹ️ Voor bepaling van de bodemconditie zie [pagina Mijn bodemconditie](https://mijnbodemconditie.nl/) . Samenvatting en scoreformulier: > ℹ️ > ℹ️ Voor bodemstructuur en voorkomen van structuurbederf zie: > ℹ️ > ℹ️ [De bodem onder een vruchtbare kringloop 'Verdichting voorkomen is cruciaal'](http://www.louisbolk.org/downloads/2987.pdf) > ℹ️ > ℹ️ [Regenwormen op het melkveebedrijf - Handreiking voor herkennen, benutten en managen](https://edepot.wur.nl/302966) > ℹ️ > ℹ️ Deze wikipedia-pagina legt goed uit wat [https://nl.wikipedia.org/wiki/Mycorrhiza](https://nl.wikipedia.org/wiki/Mycorrhiza) zijn en doen. > ℹ️ > ℹ️ Je kunt een bodem behoordelen op basis van bodemmonsters, maar een beoordeling in het veld is minstens zo belangrijk. Graaf af en toe een kuil en kom zo meer te weten over de kwaliteit van je bodem, met name over de fysische en biologische kwaliteit. Wat kun je allemaal aflezen uit een kuil en kluit? Deze factsheet [Bodembeoordeling: kluit en kuil](https://www.louisbolk.nl/sites/default/files/publication/pdf/bodembeoordeling-kluit-en-kuil.pdf) laat dat zien. > ℹ️ ### **verdieping** > ℹ️ > ℹ️ **introductie: film Bodemwinst** > ℹ️ > ℹ️ Een heel mooie eerste kennismaking geeft de nieuwe educatieve documentaire Bodemwinst. Bodemwinst is een educatief filmproject dat bedoeld is om toekomstige boeren via het onderwijs te inspireren. > ℹ️ > ℹ️ Daarin vertellen zeven Friese boeren hoe ze te werk gaan en naar nieuwe wegen zoeken om een verantwoorde kringloop te bereiken, zodat zowel hun bedrijf als de natuur erop vooruit gaan. Ook komen verschillende deskundigen aan het woord. Aan de orde komt hoe een gezonde bodem bij kan dragen aan een gezond product, een gezond ecosysteem en aan de gezondheid van mensen. Vragen daarbij zijn: wat is een gezonde bodem, hoe kun je daaraan werken en hoe draagt dit ook bij aan een gezonde bedrijfsvoering? > ℹ️ > ℹ️ Bekijk de [film Bodemwinst 2023](https://youtu.be/EEQn44sxV_c) hieronder: > Macro (widget)