---
title: "4.4. Voeder, voederwinning en inkoop"
canonical: "https://wiki.groenkennisnet.nl/space/BB/11862075/4.4.%20Voeder%2C%20voederwinning%20en%20inkoop"
format: markdown
---
Over diervoeder en voederwinning is heel veel en zeer gedetailleerde informatie beschikbaar. Vooral de samenstelling van het voederrantsoen voor melkkoeien, varkens, kippen en andere diergroepen is een wetenschap op zich. Die is helemaal gericht op optimalisatie van melklevering, vlees of eieren in -voornamelijk- de gangbare houderij. Er zijn voor de veehouder diverse hulpmiddelen beschikbaar om het rantsoen onder zijn/haar bedrijfscondities te optimaliseren. Veel kennis zit ook verpakt in het aanbod van voederleveranciers en in de adviezen die zij geven. Daarbij is het niet altijd makkelijk om eruit te filteren wat voor de biologische veehouderij ook, anders of niet van toepassing is.

Biologische veehouders doen het allemaal net even anders. Zij houden daarbij rekening met

- De **regels** voor de biologische landbouw wat betreft het voeder voor de verschillende diergroepen;
- Een **groter aandeel ruwvoer en voer van eigen bedrijf** (deels als gevolg van deze regels en van de regels voor beweiding en uitloop);
- Een **andere samenstelling van het voeder**, vooral een iets lager, en vaak wisselend, eiwitgehalte als gevolg van een lager niveau van N-bemesting en het meenemen van kruiden en klavers in de maaiweide;
- De **kwaliteit van de mest**, die in de kringloop met de plantaardige sector een belangrijke grondstof is. Een bio-boer let niet alleen op wat erin gaat maar ook op wat eruit komt !

Belangrijk principe bij de samenstelling van het rantsoen is: niet sturen op het **aanbod** van eiwit maar op de **benutting** ervan. Door te optimaliseren op eiwit-benutting kan de bio-boer een goede productie halen met minder N-bemesting en zonder (of met veel minder) van ver aangevoerd krachtvoer. Dat draagt ook bij aan de vermindering van stikstofemissies, want een efficiënter benutting van het eiwit in het voer vertaalt zich direct in minder uitstoot (emissie) van N in mest en urine. Een betere eiwitbenutting is voor een groot deel te realiseren door energierijke producten bij te voeren, zoals mais, graan, voederbieten etc..

In deze paragraaf vind je per diergroep op hoofdlijnen de afwegingen die de bio-boer wat betreft voeder en voederwinning moet maken. De Verdieping bevat materiaal om hier echt mee aan de slag te gaan.

#### **Melkveehouderij rund**

De **SKAL-regels** voor de melkveehouderij houden in hoofdlijn in:

- Zoveel mogelijk **weidegang**: de koeien moeten altijd naar buiten kunnen, tenzij dit door weers-, bodem- en/of gezondsheidsomstandigheden niet kan. Dat betekent ook een groot aandeel vers gras in het rantsoen.
- Het voeder, zowel ruwvoer (gras) als krachtvoer, is **100% van biologische herkomst**. Wel is in het krachtvoer een aantal niet-biologische (vaak ook abiotische) hulpstoffen toegestaan.
- Diervoeders moeten **GMO vrij** geproduceerd zijn.
- Diervoeders mogen **geen antibiotica**, medicinale stoffen en groeibevorderaars bevatten.
- Ten hoogste 40% van het rantsoen bestaat uit **krachtvoer**, en minstens 60% uit ruwvoer, dus vers gras, kuilgras, hooi e.d.. Voor de BD-melkveehouderij geldt de aanvullende eis (niet van SKAL) dat gedurende staldagen ten minste 3 kg DS uit hooi wordt gevoerd (als dat niet mogelijk is: uit vervangend gekuild voer).
- Minimaal 60% van het voer is van eigen bedrijf of is afkomstig **uit de regio**. Voor bedrijven met **EKO-keurmerk** geldt als aanvullende norm dat krachtvoer voor 100% van Europese herkomst moet zijn.

Er gelden aparte (nogal gecompliceerde) regels voor het gebruik van voer dat wordt gewonnen tijdens de periode van omschakeling.

De vuistregel voor voeren met een **hogere eiwitbenutting** en een **betere mestkwaliteit** is: **structuurrijk, eiwit-arm, pensgericht en bio-divers**. De N-efficiëntie (feitelijk: eiwit-benutting) van de melkveehouderij is landelijk niet meer dan ongeveer 25% (gemeten per koe). In een goed ingeregeld biologisch systeem kan de N-efficiëntie oplopen tot 35 %. Mits wel voldoende energie wordt gevoerd blijven het aantal KG melk en het vetpercentage in dit systeem op peil, het eiwitpercentage van de melk wordt marginaal lager, de C/N verhouding van de mest is hoger (gunstiger). In alle opzichten winst !

Je bereikt dit door ervoor te zorgen dat de koe niet teveel eiwit binnenkrijgt in verhouding tot de energie (koolstofrijke voercomponent). Als eiwit en energie niet in balans zijn in de pens en je voert een eiwitoverschot dan leidt dit tot meer ureum  in het bloed, in de melk en in de urine. . Een hoog ureum in het bloed belast de organen van de koe zwaar en leidt dus ook tot een verminderde levensduur. Koeien die niet optimaal op de pens worden gevoerd (balans tussen onbestendige energie en onbestendig eiwit) leveren ook geen optimale kwaliteit (drijf)mest (zie verder par. 2.3.3). Ook de beschikbaarheid van sporenelementen speelt een rol bij het goed functioneren van de pens.

Voor een goede eiwitbenutting is niet alleen een goede samenstelling van het rantsoen nodig. De koe moet ook volledig als **herkauwer** kunnen functioneren. Een voldoende structuurrijk voer geeft tijdig een signaal van voldoende verzadiging: tijd om te herkauwen ! Tijdens het herkauwen heeft het speeksel een belangrijke rol bij het reguleren van de zuurtegraad in de pens (voorkomen van pensverzuring) en de herbenutting van de ureum.  Dat werkt zo: bij de eiwitvertering in de pens wordt ammoniak gevormd. Dat komt voor een deel via de penswand in het bloed en wordt getransporteerd naar de lever. In de lever wordt ammoniak omgezet in ureum. Via speeksel wordt het gerecycled.  Ook het koecomfort heeft invloed: de koe moet een plek kunnen vinden waar zij graag gaat liggen om te herkauwen, zowel in de wei als in de stal. Hoge eisen aan dierenwelzijn betalen zich dus ook uit in een betere voerbenutting en dus hogere efficiëntie.

Een advies is om ook in de periode dat de koeien vers jong gras kunnen grazen aanvullend structuurrijk voer aan te bieden, zoals hooi of ruw kruidenrijk gras uit beheersgebieden. Dat dient vooral de penswerking, en daarmee de N-benutting.

Een matige voerbenutting is ook te zien (en te ruiken ….) aan de mest: te dun, afwijkende kleur, zichtbare voerresten in de mest. Dat wijst allemaal op een niet optimaal rantsoen met een lage N-efficiëntie. Stevige mest met een goede kleur (niet te licht, niet te donder) en met weinig onverteerde resten wijst op een goede pensvertering en dus hoge efficiëntie (zie verder par. 2.3.3 over mestkwaliteit).

Overigens is er ook het risico van overconsumptie van ruwvoer bij biologische koeien. Een te grote ruwvoeropname is uitzonderlijk. Dit kan een gevolg zijn van een eenzijdig rantsoen. Bioboeren kunnen niet zo makkelijk de rantsoenen voor melkvee optimaliseren en volstaan dan soms met uitsluitend voeren van ruwvoer. Dan kan er een overconsumptie van ruwvoer ontstaan. Dit kan worden vastgesteld met de zgn.  Obsalim methode, vooral gebaseerd op goede waarneming van het gedrag en uiterlijk van de koeien. Dit geeft ook aanwijzingen voor aanpassing van het rantsoen. Zie hiervoor verder de Verdieping.

In de Verdieping vind je Voeren met boerenverstand, waarin alle basiskennis over voeren en voederrantsoen is samengebracht. Hieraan is een online tool gekoppeld, de Rantsoenwijzer. Daarmee kun je in je eigen bedrijfssituatie het optimale rantsoen berekenen. De benadering is echter wel ‘gangbaar’, en de tool is niet gratis. In de publicatie Met eigen ruwvoeder sturen naar 100% biologisch voeder wordt deze basiskennis vertaald naar de biologische melkveehouderij. Optimale benutting van schaars eiwit staat daarin centraal.

Kruiden in het grasland (**kruidenrijk grasland**) leveren een aanzienlijk deel van de mineralen (sporenelementen) die in alleen gras minder aanwezig zijn. Dat komt door een ander type en ook diepere beworteling (kruiden nemen meer op uit de diepere ondergrond). Bovendien is de voederwaarde (in VEM) van de kruiden in het weiland gemiddeld nauwelijks anders dan van gras. Naast klavers gaat het dan om kruiden als cichorei, paardenbloem, smalle weegbree en duizendblad. Kruidenrijk grasland is dus niet alleen voor de agro-biodiversiteit en weerbaarheid van het grasland belangrijk maar ook voor de voederwaarde van het gewas.

#### **Varkenshouderij**

De **SKAL-regels** voor voeder in de varkenshouderij zijn in hoofdlijn:

- Varkens moeten een **uitloop **hebben (zie verder par. 4.2), maar deze hoeft niet begroeid te zijn met voor varkens eetbaar gewas. Er is dus **geen verplicht aandeel vers ruwvoe**r in het rantsoen.
- Voer is **van biologische herkomst**. Voercomponenten van agrarische oorsprong, zoals melasse, wei, suiker, suikerbietenpulp en meel van granen, moeten biologisch zijn. Echter: voorlopig mag 5% van het diervoer voor varkens lichter dan 35 kilo nog bestaan uit gangbare ingrediënten, uitsluitend als aanvulling op het eiwit in diervoer. (zie verder onder Pluimveehouderij bij **derogatie**).
- Wel is in het voer een aantal niet-biologische (vaak ook abiotische) **hulpstoffen** toegestaan (dezelfden als voor de rundveehouderij).
- Diervoeders moeten **GMO vrij** geproduceerd zijn.
- Diervoeders mogen **geen antibiotica**, medicinale stoffen en groeibevorderaars bevatten.
- Minimaal **20% **van het voer moet **van het eigen bedrijf of uit de regio** komen.
- Het dagrantsoen voor varkens moet **ook ruwvoer** bevatten.

Ook hier gelden aparte regels voor de periode van omschakeling.

#### **Pluimveehouderij**

De **SKAL-regels** voor voeder in de pluimveehouderij zijn in hoofdlijn:

- Kippen moeten een **uitloop** hebben (zie verder par. 4.2), maar deze hoeft niet begroeid te zijn met voor kippen eetbaar gewas. Er is dus **geen verplicht aandeel vers ruwvoer**.
- Het **voer is van biologische herkomst**. Echter: voorlopig mag 5% van het diervoer voor jonge kippen en varkens lichter dan 35 kilo nog bestaan uit gangbare ingrediënten, uitsluitend als aanvulling op het eiwit in diervoer. Deze **derogatie** (uitzondering) eindigt eind 2026, maar er is al een wetsvoorstel gemaakt om de derogatie met 10 jaar te verlengen. Het besluit is nog niet genomen, maar de algemene verwachting is dat die verlenging er komt. Er zijn te weinig biologische grondstoffen met precies de goede gehalten aan aminozuren beschikbaar
- Wel is in het voer een aantal niet-biologische (vaak ook abiotische) **hulpstoffen** toegestaan (dezelfden als voor de rundveehouderij).
- Diervoeders moeten **GMO vrij** geproduceerd zijn.
- Diervoeders mogen **geen antibiotic**a, medicinale stoffen en groeibevorderaars bevatten.
- Minimaal **20%** van het voer moet **van het eigen bedrijf of uit de regio** komen.
- Ook aan het voer voor pluimvee moet **ruwvoer** zijn toegevoegd.

Ook hier gelden aparte regels voor de periode van omschakeling.

#### **Schapen en geiten**

De SKAL-regels voor voer voor schapen en geiten zijn dezelfden als voor de rundveehouderij. Schapen en geiten zijn ook herkauwers. De afwegingen die biologische melkveehouders w.b. rundvee maken, dus vooral sturen op eiwit-benutting (N-efficiëntie), gelden in grote lijnen ook voor schapen en geiten.


> ℹ️ ## **Verdieping**
> ℹ️ 
> ℹ️ - uitwerking van de SKAL-regels voor diervoeders vindt je op de [SKAL-pagina veehouderij](https://www.skal.nl/certificeren/veehouderij) . Hier vind je de info per diergroep onder veevoeder/veevoeding.
> ℹ️ - De toegestane hulpstoffen in diervoeders vind je in de [Uitvoeringsregeling](https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R1165), bijlage III (blz. 17-25). Op de SKAL-pagina veehouderij vind je onder veevoeder/veevoeding (per diergroep) ook info over toevoegingsmiddelen.
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **uitzondering 5% niet-bio pluimveevoer**
> ℹ️ 
> ℹ️ Op het moment mag in biologisch pluimvee- en varkensvoer voor jonge dieren nog tot 5% niet-biologisch ingrediënt aanwezig zijn, als aanvulling op het eiwit. Deze uitzondering geldt tot eind 2026, maar wordt waarschijnlijk verlengd (zie basistekst hierboven).
> ℹ️ 
> ℹ️ Dit artikel [https://www.biojournaal.nl/article/9850979/uitdagingen-bij-biologische-leghennen-vooral-in-startfase-en-darmgezondheid/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9850979/uitdagingen-bij-biologische-leghennen-vooral-in-startfase-en-darmgezondheid/?utm_medium=email)  gaat al uit van de verplichting van 100% bio-voer, en wijst op een aantal mogelijke problemen in de opfok-fase van leghennen. Ook andere mogelijke complicaties, o.m. darmparasieten, komen aan de orde (N.B. info van commerciële aanbieder).
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **voeren met gras, kruidenrijk grasland**
> ℹ️ 
> ℹ️ - de wiki [https://wiki-groenkennisnet.atlassian.net/wiki/spaces/BB/pages/edit-v2/11862075](https://wiki-groenkennisnet.atlassian.net/wiki/spaces/BB/pages/edit-v2/11862075) bundelt en ontsluit kennis over gras en weidegang (gangbaar)
> ℹ️ - [Van gepeperd naar gekruid grasland,](https://edepot.wur.nl/417968) rapport Louis Bolk Instituut 2017
> ℹ️ - [Kruiden en de mineralenvoorziening van melkvee](http://edepot.wur.nl/245270), BioKennis bericht 2012
> ℹ️ - [https://www.biojournaal.nl/article/9552705/zomermeststoffen-helpen-gras-klaver-de-zomer-door/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9552705/zomermeststoffen-helpen-gras-klaver-de-zomer-door/?utm_medium=email)
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **maisteelt, voeren met mais**
> ℹ️ 
> ℹ️ Mais  blijft een belangrijk voedergewas, ook al is er in de bio-melkveehouderij meer aandacht en ruimte voor kruidenrijk/klaverrijk gras als basis. Over bio-maisteelt moet nog wat meer verdiepingsmateriaal komen (wordt aan gewerkt).
> ℹ️ 
> ℹ️ Er ontwikkelen zich nieuwe manieren van maisteelt, die minder belastend zijn voor de bodem, en beter passen in een biologisch systeem. Een mooi voorbeeld is [https://www.biojournaal.nl/article/9856072/ruimere-rijafstand-in-mais-biedt-volgens-biologische-melkveehouder-kansen-voor-onderzaai/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9856072/ruimere-rijafstand-in-mais-biedt-volgens-biologische-melkveehouder-kansen-voor-onderzaai/?utm_medium=email).
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **weer maaien met de maaibalk**
> ℹ️ 
> ℹ️ Gras en grasklaver worden meestal ‘gewoon’ met de cyclomaaier gemaaid. We zien echter een herwaardering van maaien met de maaibalk, of messenbalk. De maaibalk knipt het gras/klaver/kruiden netjes af, in plaats van rafelig, en kwetst het maaisel minder. Dat betekent behoud van voerwaarde en een snellere en betere hergroei. Ook is het gewicht minder, het brandstofverbruik minder, en de overlevingskans voor insecten is beter. Daarover gaat [https://wiki-groenkennisnet.atlassian.net/wiki/spaces/BB/pages/edit-v2/11862075#weer-maaien-met-de-maaibalk](https://wiki-groenkennisnet.atlassian.net/wiki/spaces/BB/pages/edit-v2/11862075#weer-maaien-met-de-maaibalk) van ‘burgerboerderij’ De Patrijs in Lochem.
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **samenstelling rantsoen melkvee: ‘structuurrijk en eiwitarm’**
> ℹ️ 
> ℹ️ - [Voeren met Boerenverstand De basiskennis van het voeren van koeien terug bij de melkveehouder!,](https://edepot.wur.nl/508293) Boerenverstand 2014. Deze ontsluit de Rantsoenwijzer: [Mijn rantsoenwijzer](http://www.mijnrantsoenwijzer.nl/). Deze bieden gangbare info over samenstelling van een optimaal rantsoen. Voor aanvullende info over  het rantsoen in de bio-melkveehouderij zie [Met eigen ruwvoer sturen richting 100% biologisch voeder](https://edepot.wur.nl/468727).
> ℹ️ - Deze verdiepingstekst biedt achtergrondkennis over [structuurrijk en eiwitarm voeren](https://edepot.wur.nl/642697) . Ook dit rapport [Drijfmest, Invloeden op emissies, N-benutting op grasland](https://www.topmest.org/_files/ugd/9f9338_34befafdce5942c4a8ad8450a0916ebc.pdf) gaat daarover. Dit laat ook zien dat een beter rantsoen heel veel doet voor de kwaliteit van de drijfmest, en daarmee voor de benutting van de meststoffen hieruit en het beperken van Ammoniak-uitstoot en uitspoeling van N (zie verder par. 2.3.3). Ook het initiatief Topmest gaat daarover: [https://www.topmest.org/](https://www.topmest.org/).
> ℹ️ - Natuurweide, de organisatie van de biologische melkveehouders, pakt met een convenant het doel op om het aandeel ruw eiwit in het rantsoen te verlagen: [https://www.biojournaal.nl/article/9709350/de-natuurweide-ondertekent-convenant-gericht-op-verlagen-ruw-eiwit/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9709350/de-natuurweide-ondertekent-convenant-gericht-op-verlagen-ruw-eiwit/?utm_medium=email) .
> ℹ️ - [https://www.biojournaal.nl/article/9743009/krachtvoer-besparen-in-de-biologische-melkveehouderij/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9743009/krachtvoer-besparen-in-de-biologische-melkveehouderij/?utm_medium=email) .
> ℹ️ - Over het risico van overconsumptie van ruwvoer en de zgn. Obsalim-methode: [https://www.biojournaal.nl/article/9820959/structuurrijk-rantsoen-kan-leiden-tot-overconsumptie-bij-biologische-koeien/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9820959/structuurrijk-rantsoen-kan-leiden-tot-overconsumptie-bij-biologische-koeien/?utm_medium=email), [https://www.louisbolk.nl/publicaties/structuurrijk-rantsoen-kan-leiden-tot-overconsumptie](https://www.louisbolk.nl/publicaties/structuurrijk-rantsoen-kan-leiden-tot-overconsumptie)  en [https://organic-farmknowledge.org/nl/tool/43167](https://organic-farmknowledge.org/nl/tool/43167) .
> ℹ️ - ook binnen de gangbare melkveehouderij is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor en effecten van minder eiwit in het voer. Dat blijkt heel goed mogelijk zonder veel verlies van melkproductie: [https://www.biojournaal.nl/article/9812174/ruimte-voor-minder-eiwit-in-het-rantsoen-zonder-verlies-aan-melkproductie/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9812174/ruimte-voor-minder-eiwit-in-het-rantsoen-zonder-verlies-aan-melkproductie/?utm_medium=email). Een goede vertaling naar richtlijnen voor de bio-melkveehouderij laat nog op zich wachten.
> ℹ️ 
> ℹ️ Behalve in echte ‘pure graze’ systemen wordt altijd iets van krachtvoer naast en in aanvulling op het grasrantsoen (vers, gekuild, gedroogd) gevoerd. Dat kan een zelf geteeld voedergewas zijn, b.v. voederbiet en/of een eiwitrijk gewas (zie hieronder). Er is ook biologisch mengvoer (brok) in de handel. Een aantrekkelijke mogelijkheid is zelf samenstellen uit [enkelvoudige grondstoffen](https://www.biojournaal.nl/article/9613449/enkelvoudige-grondstoffen-passen-goed-bij-een-biologisch-melkveebedrijf/?utm_medium=email) (N.B. info van commerciële aanbieder).
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **eiwit van dichtbij, alternatieven voor import/inkoop van voedereiwit**
> ℹ️ 
> ℹ️ - **Gras-klaver** is waarschijnlijk de meest toegepaste manier om extra eiwit in het voer te telen, als maaiweide of in uitwisseling met een akkerbouwer. Voor het belang van klaver voor stikstofbinding zie hoofdstuk 2 en par. 4.1. Veel practische tips over succesvolle teelt van grasklaver vind je hier: [https://www.agrifirm.nl/uitdagingen/vuistregels-voor-een-succesvolle-grasklaverteelt/](https://www.agrifirm.nl/uitdagingen/vuistregels-voor-een-succesvolle-grasklaverteelt/)  (N.B. info van commerciële aanbieder).
> ℹ️ - de **opbrengst van klaver **en overleving van klaver in (kruidenrijk) grasland wordt sterk bepaald door de beschikbaarheid van minerale, vooral K en S. Aanvulling hiervan kan heel effectief zijn. Daarover gaat dit experiment: [https://www.biojournaal.nl/article/9854304/zwavel-en-kalium-verhogen-opbrengst-klavergras-bij-veldproef/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9854304/zwavel-en-kalium-verhogen-opbrengst-klavergras-bij-veldproef/?utm_medium=email) .
> ℹ️ - **Klaver** kan ook als onderzaai in **mais** worden geteeld, als voercomponent en als groenbemester/vanggewas: [https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2026/06/18/klaver-moet-extra-stikstof-leveren-aan-mais-en-de-bodem](https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2026/06/18/klaver-moet-extra-stikstof-leveren-aan-mais-en-de-bodem).
> ℹ️ - [Veldbonen, een waardevolle eiwitbron voor bio-veehouders](https://edepot.wur.nl/519294), artikel ILVO-INAGRO mei 2019
> ℹ️ - [mogelijkheden van meng- en wisselteelt in de praktijk](https://www.reudink-bio.eu/nieuws/meng-_en_wisselteelt_in_de_praktijk.aspx) , onder meer gras-voedererwten. Zie meer over meng- en wisselteelt in paragraaf 3.2.
> ℹ️ - over optimalisatie van voederwinning met **meng- en wisselteelten** (en verbetering van de bodem daardoor): [het bouwplan voor de ideale meng- en wisselteelt](https://www.biojournaal.nl/article/9364580/het-bouwplan-voor-de-ideale-meng-en-wisselteelt/) .
> ℹ️ - over **mengteelt tarwe - veldboon**, met bijgevoegde teeltsheet: [https://www.bo-akkerbouw.nl/nieuws/2023/3/teeltsheet-mengteelt-tarwe-en-veldboon-beschikbaar](https://www.bo-akkerbouw.nl/nieuws/2023/3/teeltsheet-mengteelt-tarwe-en-veldboon-beschikbaar) .
> ℹ️ - ook **luzerne (alfalfa)** biedt interessante mogelijkheden: [artikel over luzerne als alternatief voedergewas](https://edepot.wur.nl/573859) .
> ℹ️ - door **roosteren (toasten)** van veldbonen wordt de voedingswaarde verhoogd (groter aandeel bestendig eiwit). Daardoor ontstaat een volwaardig alternatief voor soja: [https://www.biojournaal.nl/article/9677399/geroosterde-veldbonen-als-duurzaam-alternatief-voor-krachtvoer-bij-hof-van-geervliet/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9677399/geroosterde-veldbonen-als-duurzaam-alternatief-voor-krachtvoer-bij-hof-van-geervliet/?utm_medium=email) Dit artikel stelt hetzelfde vast: [https://www.biojournaal.nl/article/9769467/toasten-veldbonen-laat-benutbaar-eiwit-stijgen-met-25-30-procent/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9769467/toasten-veldbonen-laat-benutbaar-eiwit-stijgen-met-25-30-procent/?utm_medium=email).
> ℹ️ - ook deze boer werkt aan meer eiwit van nabij; roosteren (toasten) van de eigen teelt veldbonen maakt daar deel van uit: [melkveebedrijf vervangt krachtvoer door veldbonen en gerst](https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2025/03/19/melkveebedrijf-vervangt-krachtvoer-door-veldbonen-en-gerst) .
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **houtige gewassen, voederhagen**
> ℹ️ 
> ℹ️ Er is steeds meer aandacht voor de waarde van houtige gewassen op en rond het weiland: als landschapselement, als veekering, voor schaduw, maar ook als voedergewas. Koeien nemen graag een hapje uit de haag ! Zij kunnen aanvullende mineralen uit houtige gewassen opnemen en er zijn aanwijzingen dat koeien bepaalde gewassen ook eten als een vorm van medicijn. Speciale voederhagen zijn ingericht op die functies van aanvullend voer en medicinaal gebruik.
> ℹ️ 
> ℹ️ Veel informatie over het aanleggen van een voederhaag: [https://www.biojournaal.nl/article/9682211/ontwerpkaart-prefab-voederhaag-een-hapklare-haag-voor-koe-boer-en-omgeving/?utm_medium=email](https://www.biojournaal.nl/article/9682211/ontwerpkaart-prefab-voederhaag-een-hapklare-haag-voor-koe-boer-en-omgeving/?utm_medium=email)  
> ℹ️ 
> ℹ️ Houtige gewassen kunnen worden geconserveerd door inkuilen (fermenteren) of drogen. Dat geeft veel mogelijkheden: [factsheet conserveren van bladeren en twijgen van voederbomen](https://www.louisbolk.nl/sites/default/files/publication/pdf/conserveren-van-bladeren-en-twijgen-van-voederbomen.pdf) .
> ℹ️ 
> ℹ️ Ook in de uitloop van varkens kunnen houtige gewassen een belangrijke functie hebben: [factsheet Bomen in de uitloop van varkens](https://www.louisbolk.nl/sites/default/files/publication/pdf/bomen-de-uitloop-van-varkens.pdf) .  
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **voorgekiemde granen voeren**
> ℹ️ 
> ℹ️ Een nieuwe ontwikkeling in de **pluimveehouderij** is het voeren van **voorgekiemde granen**. Dit maakt onder meer een betere benutting van het eiwit in de granen mogelijk, en daarmee een verminderd aandeel 'eiwit van ver', zoals geïmporteerde soja. Daarover gaat het artikel [granen kiemen in de praktijk](https://www.reudink-bio.eu/nieuws/granen_kiemen_in_de_praktijk.aspx) . N.B. informatie van commerciële aanbieder.
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **voederbieten**
> ℹ️ 
> ℹ️ Als alternatief voor snijmais kunnen voederbieten voor de bio-melkveehouderij een interessant alternatief zijn: [De biologische voederbiet: krachtvoervervanger en aanvulling op bouwplan](https://www.biojournaal.nl/article/9521729/de-biologische-voederbiet-krachtvoervervanger-en-aanvulling-op-bouwplan/?utm_medium=email)  N.B. informatie van commerciële aanbieder. 
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **sorghum**
> ℹ️ 
> ℹ️ Een nieuwe ontwikkeling is de teelt van sorghum (gierst) naast en in aanvulling op snijmais. Sorghum heeft een aantal voordelen: goede en diepe doorworteling, daardoor minder droogte-gevoelig, lagere N-behoefte en een interessant wisselgewas met ziekte-onderdrukkende eigenschappen in mais als volggewas.
> ℹ️ 
> ℹ️ - [teeltbrochure sorghum](https://www.louisbolk.nl/sites/default/files/publication/pdf/teeltbrochure-sorghum.pdf)
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **zonnebloemen**
> ℹ️ 
> ℹ️ Ook de teelt van zonnebloemen heeft potentie als ruwvoer: [https://www.ccbt.be/nl/nieuws/rassenproef-zonnebloem-als-ruwvoergewas-voor-biologisch-melkvee](https://www.ccbt.be/nl/nieuws/rassenproef-zonnebloem-als-ruwvoergewas-voor-biologisch-melkvee) .
> ℹ️ 
> ℹ️ #### **basiskennis: kennisdossiers (gangbaar)**
> ℹ️ 
> ℹ️ - [kennisdossier melkveevoeding](https://www.groenkennisnet.nl/nl/groenkennisnet/dossier/dossier-melkveevoeding.htm)
> ℹ️ - [kennisdossier pluimveevoeding](https://www.groenkennisnet.nl/nl/groenkennisnet/dossier/dossier-pluimveevoeding.htm)